GEMMA Begrippenkader

Laatst bewerkt: 8 december 2022, 14:23:34

Het GEMMA Begrippenkader geeft uitleg over begrippen die gebruikt worden binnen de GEMeentelijke Model Architectuur(GEMMA). Doel is om te zorgen dat iedereen die de GEMMA gebruikt kan opzoeken wat er binnen de GEMMA met een bepaald begrip wordt bedoeld. Het begrippenkader is specifiek voor de GEMMA. Voor andere domeinen of sectoren bestaan andere begrippenkaders (of 'gegevenswoordenboeken'). Mis je een begrip of heb je een vraag neem dan contact op via GEMMAOnline@VNG.nl.

Begripsdefinities worden bij voorkeur overgenomen uit bestaande begrippenkaders. Als elders gedefinieerde begrippen niet duidelijk genoeg omschrijven welke betekenis ze binnen de GEMMA hebben wordt een eigen definitie gebruikt. Belangrijke bronnen voor het definiëren van begrippen zijn:

Bron Toelichting
NORA Het begrippenkader van de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur
GEMMA Specifiek voor gebruik binnen de GEMMA vastgestelde begrippen
GEMMA-Kennismodel Het GEMMA-Kennismodel waarmee binnen GEMMA gebruikte architectuurelementen en hun onderlinge samenhang met behulp van de ArchiMate architectuurbeschrijvingstaal zijn beschreven
TOGAF Het wereldwijd gebruikte The Open Group Architecture Framework
Wikipedia Wikipedia als bron voor breed gebruikte begripsomschrijvingen (zowel .org als .nl)


Aantal begrippen: 109

BegripDefinitieBronToelichtingSynoniem
APIAfkorting van 'application programming interface': een manier om twee of meer computerprogramma's met elkaar te laten communiceren. Het is een soort software-interface die een dienst aanbiedt aan andere stukjes software.Wikipedia.orgSCSI-apparaatinterface, ODBC-databaseinterface, Remote service API's als WOZ Bevragen-API, BAG Individuele Bevragingen API
API-standaardEen, generieke of specifieke, standaard die gebruik van een of meer API’s mogelijk maaktGEMMAREST-API Design Rules, Zaken API, BAG Bevragen API
AanbiederDe actor of applicatie die iets aanbiedt dat door een afnemer is af te nemen.GEMMADienstenaanbieder, Gegevensaanbieder
ActorEen organisatie, afdeling daarbinnen of persoon die activiteiten kan uitvoeren.GEMMA-KennismodelEen persoon, organisatie, afdeling
AfnemerDe actor of applicatie die iets afneemt dat door een aanbieder wordt aangeboden.GEMMADienstenafnemer, Gegevensafnemer
ApplicatieEen computerprogramma om een specifieke taak uit te voeren die geen betrekking heeft op de werking van de computer zelf.WikipediaVergunningenapplicatie, Subsidieapplicatie
Applicatie-architectuurEen beschrijving van de structuur en interactie van de applicaties die belangrijke bedrijfsfuncties ondersteunen en gegevens beheren.TOGAFVormt samen met de data-architectuur de informatie-architectuur
Applicatie-eventIets dat binnen of buiten een applicatie is gebeurd en binnen die applicatie of daarbuiten gevolgen heeft.GEMMA-KennismodelBesluit vastgelegd, Verhuizing verwerkt
Applicatie-interfaceDoor een Applicatiecomponent aangeboden interface die (andere) Applicatiecomponenten, Nodes of Actoren Applicatieservices kunnen gebruiken.GEMMA-KennismodelZGW Documenten API, Waardering Onroerende Zaken (WOZ) Bevragen API, BAG API Individuele Bevragingen
Applicatie-serviceIn een service gebundelde functionaliteit die gebruikt kan worden middels één of meerdere Applicatie-interfaces.GEMMA-KennismodelDocumentbeheer-service, Subsidieberekening-service
ApplicatiecomponentEen modulair, zelfstandig inzetbaar en vervangbaar deel van een systeem, dat zijn functionaliteit aanbiedt via goed gedefinieerde interfaces.GEMMA-KennismodelOnlinebetalingcomponent, Documentregistratiecomponent
ArchitectuurDe fundamentele concepten of eigenschappen van een systeem in zijn omgeving belichaamd in zijn elementen, relaties en in de principes van zijn ontwerp en evolutie.ISO/IEC 42010Bedrijfsarchitectuur, Informatiearchitectuur, Solutionarchitectuur
ArchitectuurmodelEen weergave van een bepaald onderwerp. Een architectuurmodel geeft een kleinschalige, vereenvoudigde en/of abstracte weergave van het onderwerp.TOGAFCommon Ground Vijflaagsmodel, Informatiemodel RGBZ
ArchitectuurprincipeEen kwalitatieve intentieverklaring waaraan de architectuur moet voldoen.TOGAF'Lever een kanaal-onafhankelijk resultaat', 'Bouw diensten modulair op'Principe
ArchitectuurproductenNormatieve en descriptieve documenten die huidige/toekomstige architectuur van een organisatie/domein schetsen.NORAArchitectuurprincipes, architectuurmodel, gegevensstandaard
ArchitectuurrepositoryEen database met alle architectuurelementen, relaties en architectuurplaten conform de ArchiMate beschrijvingstaal.GEMMAGEMMA Architectuurrepository
AuthenticatieHet aantonen dat degene die zich identificeert ook daadwerkelijk degene is die zich als zodanig voorgeeft: ben je het ook echt? Authenticatie noemt men ook wel verificatie van de identiteit.NORAAutheniseren via DigiD of eHerkenning
Authentiek gegevenIn een registratie opgenomen gegeven dat bij wettelijk voorschrift als authentiek is aangemerkt.GEMMABurgerservicenummer, Geslachtsnaam
AutorisatieHet proces van het toekennen van rechten voor de toegang tot geautomatiseerde functies en/of gegevens in ICT voorzieningen.NORA
BasisgegevenEen in een basisregistratie opgenomen gegeven.(Stelselarchitectuur van het Heden)Burgerservicenummer, Geboortedatum
BasisregistratieEen door de overheid officieel aangewezen registratie met daarin gegevens van hoogwaardige kwaliteit, die door alle overheidsinstellingen verplicht en zonder nader onderzoek, worden gebruikt bij de uitvoering van publiekrechtelijke taken.digitaleoverheid.nlBasisRegistratie Personen, Basisregistratie Adressen en Gebouwen Basisregistraties zijn bronregistraties.
BedrijfsarchitectuurDe inrichting van organisatie, producten en processen binnen een organisatie.GEMMAGEMMA Bedrijfsarchitectuur, Wilma BedrijfsarchitectuurBusiness architectuur
BedrijfsfunctieActiviteiten die zijn gegroepeerd omdat daarvoor vergelijkbare bedrijfsmiddelen, kennis of competenties nodig zijn.GEMMA-KennismodelFinancieel management, Personeelsmanagement
BedrijfsobjectEen concept dat binnen een bepaald domein wordt gebruikt en betekenis heeft.GEMMA-Kennismodel'Belasting, Uitkering, Paspoort
BedrijfsprocesReeks opeenvolgend uit te voeren activiteiten die bijdraagt aan een specifiek resultaat, zoals de levering van een product of Product of Dienst.GEMMA-KennismodelVergunningverlening, PaspoortverstrekkingProces
BerichtObject met gegevens die door de bron is bedoeld voor ontvangst door een of meer ontvangende actoren of systemen.WikipediaEen email, een bestand met gegevens in XML of JSON formaat.
BetrouwbaarheidDe mate waarin de organisatie zich voor de informatievoorziening kan verlaten op een informatiesysteem. De betrouwbaarheid van een informatiesysteem is daarmee de verzamelterm voor de begrippen beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid.NORA
BetrouwbaarheidsniveauMate waarin vertrouwen kan worden gesteld in een identificatiemiddel, gebaseerd op de mate van zekerheid waarmee attributen, identiteiten, identificatiemiddelen en/of bevoegdheden zijn vastgesteld.NORA
BronregistratieEen meervoudig te gebruiken registratie met betrouwbare dataGEMMABasisregistraties, Kernregistraties
Burgers en bedrijvenAlle belanghebbenden van overheidsdienstverlening in de ruimste zin van het woord.NORAEen burger, bedrijf of instelling.
CapabilityEen vermogen waarover een organisatie, persoon of systeem beschikt.ArchimateBezwaarafhandeling, Relatiebeheer, Klantenservice
Cloud computingEen model voor het mogelijk maken van alomtegenwoordige, handige, on-demand netwerktoegang tot een gedeelde pool van configureerbare computerbronnen (bijvoorbeeld netwerken, servers, opslag, applicaties en diensten) die snel kunnen worden geleverd en vrijgegeven met een minimale beheersinspanning of interactie met de serviceprovider.NORA
DataObjectief waarneembare neerslag of registratie van feiten op een bepaald medium, zodanig dat deze data uitgewisseld en voor langere tijd bewaard kunnen worden.WikipediaGegevens
Data-architectuurEen beschrijving van de structuur van de belangrijkste soorten en bronnen van data binnen de organisatie.TOGAFVormt samen met de applicatie-architectuur de informatie-architectuur
DienstEen afgebakende prestatie van een persoon of organisatie (de dienstverlener), die voorziet in een behoefte van haar omgeving (de dienstafnemer(s)).NORAPaspoortverstrekking, Onderhoud openbare ruimte
DienstverlenerDe persoon of organisatie die voorziet in het leveren van een afgebakende prestatie (dienst) aan haar omgeving (de afnemers).NORAGemeente, waterschap
DoelarchitectuurBeschrijving van de gewenste situatie in architectuur ("Soll"). Kan van toepassing zijn op een domein of organisatie en is de tegenhanger van de beschrijving van "gestolde" architectuur ("Ist"-situatie).NORA
Domein-architectuurArchitectuur voor een specifiek domeinGEMMADomeinarchitectuur bestuur, sociaal, ruimte, publieksdiensten, openbare orde en veiligheid, ondersteuning
Enterprise-architectuurArchitectuur die de huidige en toekomstige organisatiehuishouding en het transformatiepad daartussen beschrijft (“van Ist naar Soll”)NORA
GDI-ArchitectuurHet deel van de overheidsarchitectuur dat de inrichting van de Gemeenschappelijke Digitale Infrastructuur (GDI) betreft en hiervoor richtinggevende afspraken, standaarden en generieke voorzieningen beschrijft.NORA
GEMMADe GEMeentelijke ModelArchitectuur met een verzameling samenhangende kaders, richtlijnen, referentiemodellen en standaarden die gemeenten helpt bij het inrichten van hun IT-omgeving en processen.GEMMA
GebeurtenisIets dat binnen of buiten een organisatie is gebeurd en binnen die organisatie of daarbuiten gevolgen heeft.GEMMA-KennismodelVergunningaanvraag ingediend, Persoon overleden, Document gewijzigd
GebruikerIedere persoon, organisatie of functionele eenheid die gebruik maakt van een informatiesysteem.NORABurger die online een aanvraag indient, ambtenaar die gebruik maakt van een informatiesysteem
GegevenWeergave van een feit, begrip of aanwijzing, geschikt voor overdracht, interpretatie of verwerking door een persoon of apparaat.NORAMelding openbare ruimte, straatnaam
GegevensObjectief waarneembare neerslag of registratie van feiten op een bepaald medium, zodanig dat deze data uitgewisseld en voor langere tijd bewaard kunnen worden.WikipediaGEMMA-voorkeurterm is 'data'Data
GegevensmanagementHet integraal en beheerst verwerken van gegevens in een organisatie zowel op strategisch tactisch als operationeel niveau met als doel de gewenste kwaliteit en beschikbaarheid te realiseren.NORA
GegevensobjectSamenhangende set gegevens die geautomatiseerd kan worden verwerkt.GEMMA-KennismodelVergunning, Subsidie, Klant
GegevensuitwisselingHet verstrekken aan en ontvangen van gegevens tussen (informatiesystemen van) overheidsorganisaties onderling en (informatiesystemen van) andere organisaties of personen.NORA
GeneriekVoor alle gevallen geldend, niet specifiek.NORAGenerieke Digital Infrastructuur, Generieke applicatieservices
Generieke functieIets wat meerdere overheidsorganisaties moeten kunnen voor het uitvoeren van hun taken.NORAAuthenticeren, Inzage geven, Machtigen en vertegenwoordigen
IAMIdentity and Access Management (IAM) is vrij vertaald het beheer om er voor te zorgen dat de juiste "identiteiten" (denk daarbij vooral aan personen of computers), voor de juiste redenen en op het juiste moment toegang krijgen tot de juiste faciliteiten.NORA
IdentificatieHet bekend maken van de identiteit van personen, organisaties of IT-voorzieningen.NORA
IdentificatiemiddelEen materiële en/of immateriële eenheid die identificatiegegevens bevat waarmee de identiteit van een persoon is aan te tonenNORAPaspoort, rijbewijs
IdentiteitDe eenheid van wezen, volkomen overeenstemming en gelijkheid. Dat wat uniek of eigen is aan iets of iemand. Het kan daarbij gaan om zowel personen als organisaties of landen.NORA
InformatieBetekenisvolle gegevens.NORA
Informatie-architectuurDe inhoudelijke relaties en samenhang tussen toepassingen en gegevensverzamelingen onderling.WikipediaOmvat de applicatie-architectuur en data-architectuur
Informatie-objectEen op zichzelf staand geheel van gegevens met een eigen identiteit.NORADocument, databasegegeven, emailbericht (zaak)dossier
InformatiebeveiligingHet proces van vaststellen van de vereiste betrouwbaarheid van informatiesystemen in termen van vertrouwelijkheid, beschikbaarheid en integriteit alsmede het treffen, onderhouden en controleren van een samenhangend pakket van bijbehorende maatregelen.NORA
InformatiehuishoudingHet totaal aan regels en voorzieningen gericht op de informatiestromen en –opslag of archivering ter ondersteuning van de primaire processen.NORA
Informatiekundige visie Common GroundDe visie die beschrijft welke informatiekundige veranderingen onder de noemer 'Common Ground' worden nagestreefdGEMMA
InformatiemodelGestructureerde beschrijving van de structuur, semantiek en de eigenschappen van informatie over dingen in de werkelijkheid.Metamodel Informatie ModelleringBasis- en Kerngegevens (RSGB), Zaakgericht werken (RGBZ), Informatiemodel Zaaktypen (ImZTC)
InformatiesysteemEen samenhangend geheel van gegevensverzamelingen en de daarbij behorende personen, procedures, processen en programmatuur alsmede de voor het informatiesysteem getroffen voorzieningen voor opslag, verwerking en communicatie.NORA
InformatievoorzieningHet geheel van mensen, middelen en maatregelen, gericht op de informatiebehoefte van de organisatie.Wikipedia
InfrastructuurHet geheel van voorzieningen dat nodig is om een land of organisatie, zoals een bedrijf of een instelling, goed te laten functioneren.NORAInternet
InteractieInteractie in de context van overheidsdienstverlening betreft de (digitale) gegevensuitwisseling en wisselwerking tussen burgers en bedrijven en de overheid(sorganisaties).NORA
InterfaceIn de informatica is een interface een gedeelde grens waarover twee of meer afzonderlijke componenten van een computersysteem informatie uitwisselen. De uitwisseling kan plaatsvinden tussen software, computerhardware, randapparatuur, mensen en combinaties hiervan.Wikipedia.orgGebruikers-interface, Applicatie-interface
IntermediairActor of applicatie die bemiddelt tussen aanbieders en afnemersGEMMAArbeidsbemiddelaar, Messagebroker-applicatie
JSONJavaScript Object Notation (JSON) is een lichtgewicht, op tekst gebaseerd, taalonafhankelijk gegevensuitwisselingsformaat.JSON-specificatie
KanaalCommunicatiekanaal dat bij de dienstverlening wordt gebruikt. Elk kanaal kent verschillende vormen waarin informatie kan worden gedeeld.NORABalie, email, sms
KennismodelBeschrijving van architectuurobjecten en hun onderlinge samenhang met behulp van concepten uit de ArchiMate architectuurbeschrijvingstaalGEMMAGEMMA-Kennismodel, NORA-Kennismodel
KernregistratieEen door een organisatie tot bronregistratie benoemde registratie. Kernregistraties zijn bronregistraties.GEMMAKernregistratie Medewerkers
KernwaardeFundamentele overtuigingen, gebaseerd op maatschappelijke waarden, waar overheidsdienstverlening aan moet voldoen.NORAVertrouwen, Veilig, Toekomstgericht, Doeltreffend, Doelmatig
KlantbeeldEen overzicht van de voorkeuren en behoeften van de klant op basis van geagregeerde klancontactinformatieNORA
KnooppuntEen voorziening of organisatie die het afnemers makkelijk maakt aan te sluiten op beschikbare gegevensbronnen, waaronder de basisregistraties.NORAGemeentelijk gegevensknooppunt, PDOK
KwaliteitsdoelGewenste kenmerken van overheidsdienstverlening vanuit het perspectief van de wensen van de samenleving, de burgers en bedrijven (het wat)NORATransparant, Vertrouwelijk, Duurzaam
LeveringsvoorwaardenDe op schrift gestelde voorwaarden op basis waarvan standaard de levering van diensten plaatsvindt.NORA
Lokale gegevensDie gegevens die binnen één overheidsorganisatie gebruikt en beheerd worden.NORAMedewerkerregistratie
MetagegevensGegevens die context, inhoud, structuur en vorm van informatie en het beheer ervan door de tijd heen beschrijven.NORA
Metamodel InformatiemodelleringMetamodel voor het maken van informatiemodellen.Metamodel InformatiemodelleringMIM
MicroserviceEen variant van de SOA-architectuurstijl waarin applicaties bestaan uit los gekoppelde, fijnmazige services die communiceren via lichtgewicht protocollen.Wikipedia
Natuurlijk persoonEen mens van vlees en bloed.NORA
Niet-natuurlijk persoonEen rechtspersoon of een samenwerkingsverband zonder rechtspersoonlijkheid.NORA
NotificatieDe door een aanbieder aan afnemers verstrekte gegevens over binnen zijn domein plaatsgevonden gebeurtenissenProject NotificatieservicesEen bericht met gegevens over een zaakmutatie
OverheidsorganisatieMet het begrip 'overheidsorganisaties' wordt zowel gedoeld op overheden als op semi-overheid- en private organisaties met een publieke taak.NORA
PatroonDe herbruikbare vorm van een oplossing voor een ontwerpprobleemWikipediaRequest-Reply, Publish-Subscribe
ProcesarchitectuurOnderdeel van de bedrijfsarchitectuur met principes en afspraken voor het inrichten van bedrijfsprocessen.GEMMAGEMMA Procesarchitectuur
Processpecifieke gegevensGegevens die zelfs binnen een organisatie niet gedeeld worden en alleen voor dat ene proces gebruikt worden.NORABerekende gegevens nodig voor een volgende processtap
ProductEen samenhangende set Diensten, Bedrijfsobjecten en/of Representaties die onder in een Overeenkomst beschreven voorwaarden kan worden afgenomen.GEMMA-KennismodelUitkering, Subsidie, Paspoort
RESTAfkorting voor de Representational State Transfer architectuurstijl voor gedistribueerde hypermedia systemenRoy Fielding
REST APIApplication Programming Interfaces die voldoen aan ontwerprichtlijnen van de REST-architectuurstijlWikipedia
RESTful APIApplication Programming Interfaces die gedeeltelijk voldoen aan ontwerprichtlijnen van de REST-architectuurstijlWikipedia
ReferentiearchitectuurSjabloonoplossing voor de architectuur van een bepaald domein.WikipediaGEMMA, NORA, GDI-ArchitectuurModelarchitectuur
ReferentiecomponentEen type applicatiecomponent dat binnen een referentiearchitectuur benoemd is als elementair bouwblokGEMMABelastingencomponent, Zoekmachinecomponent
RegistratiesSystematische en meestal in een informatiesysteem opgeslagen beschrijvingen van instanties van concepten.NORABasisregistratie personen, zakenregister
RequirementEen eis die geldt voor een specifiek informatiesysteem of onderdeel daarvan binnen de architectuur.GEMMA-KennismodelVoldoet aan de Baseline Informatie Overheid, Ondersteunt een benoemde standaard
SemantiekLeer van de betekenis van woorden en woordgroepenNORA
ServiceEen door een applicatie geleverde dienst (te gebruiken via applicatieinterfaces).GEMMASpelling-service, Documentopvraag-service
Service-georiënteerde architectuurEen architectuurstijl gebaseerd op service-oriëntatie.SOA Source Book The Open GroupNORA, GEMMA
Service-oriëntatieEen manier van denken in termen van services, service-based ontwikkeling en de uitkomsten van services.SOA Source Book The Open Group, Wikipedia
Service-registerRegister met gegevens over services en interfaces.GEMMAdeveloper.overheid.nl
Solution-architectuurBeschrijving van de gewenste oplossing van een specifiek probleem, of het eindresultaat van een project.NORA
StUFAfkorting voor 'Standaard Uitwisseling Formaat': een berichtenstandaard met afspraken over de basisprincipes voor het uitwisselen van gegevens tussen applicaties in het gemeentelijke veld.GEMMAStUF-BG, StUF-Zaken
StandaardEen document met erkende afspraken, specificaties of criteria over een product, een dienst of een methode.WikipediaHTTP, Digikoppeling, REST-API Design Rules
StelselEen systeem waarbinnen organisaties via afspraken, standaarden en/of voorzieningen samenwerken om bepaalde functionaliteit te realiseren.NORAStelsel van basisregistraties, Digitaal Stelsel Omgevingswet
Technische architectuurEen beschrijving van de structuur en interactie van de technologiediensten en technologiecomponenten.TOGAF
VoorzieningGroepering van services die aan afnemers worden aangeboden, met als doel het bevorderen van uniformiteit en efficiëntie binnen de overheid.NORADigiD, PKI-Overheid, Berichtenbox Burger
WalletEen apparaat (ook wel: device), online service of softwareprogramma dat vertrouwelijke gegevens kan bevatten, zoals persoonlijke attributen, identificatiegegevens, inloggegevens en bankpassen, en dat de bezitter in staat stelt digitale transacties uit te voeren, zoals aantonen van zijn identiteit, attributen verstrekken en betalingen te doen.NORAIRMA, Apple-Wallet
XMLExtensible Markup Language (XML) is een standaard van het World Wide Web Consortium voor de syntaxis van formele opmaaktalen waarmee men gestructureerde gegevens kan weergeven in de vorm van platte tekst.Wikipedia
ZaakEen samenhangende hoeveelheid werk met een welgedefinieerde aanleiding en een welgedefinieerd eindresultaat, waarvan kwaliteit en doorlooptijd bewaakt moeten worden.NORAAanvraag parkeervergunning, Bezwaar aanslag OZB