Actief openbaarmaken
Inhoud
Doel[bewerken]
De pagina Actief openbaarmaken beschrijft en illustreert wat gemeenten moeten doen om invulling te geven aan de eisen uit de Wet open overheid (Woo) die te maken hebben met het actief openbaarmaken van gemeentelijke informatie.
Deze uitwerking heeft het karakter van een referentiearchitectuur. Dit betekent dat gemeenten zelf kunnen bepalen op welke manier ze hieraan (verder) invulling geven. Keuzes zijn bijvoorbeeld te maken als het gaat om het verdelen van verantwoordelijkheden, inrichten van processen en het verwerven van passende IT-ondersteuningsmiddelen.
Een aantal elementen uit deze thema-architectuur (bedrijfsfuncties, applicatieservices en referentiecomponenten) is opgenomen in de GEMMA-basisarchitectuur.
Aanleiding en scope[bewerken]
Het actief openbaarmaken van bepaalde categorieën overheidsinformatie is een verplichting die voortkomt uit de Woo.
Er zijn ook andere wetten die iets zeggen over het (actief) openbaarmaken van overheidsinformatie zoals de Bekendmakingswet, de Omgevingswet en de Wet elektronische publicaties, maar daar gaat deze thema-architectuur nog niet (primair) over. Deze thema-architectuur gaat óók niet over openbaarmakingen op verzoek – bijvoorbeeld naar aanleiding van een ontvangen Woo-verzoek.
Eind 2021 is de wettekst van de Woo zodanig aangepast (artikel 3.3.b) dat openbaarmaking door gemeenten en andere bestuursorganen “elektronisch op een algemeen toegankelijke wijze door middel van een door Onze Minister in stand gehouden digitale infrastructuur” plaatsvindt.
De werking van de 'digitale infrastructuur' die naar aanleiding hiervan ontwikkeld werd, betekent dat gemeenten verplicht openbaar te maken documenten zelf op een openbaar toegankelijke website moeten publiceren om ze vindbaar te maken via de door KOOP (Kennis- en exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties) ontwikkelde Woo-index. In de GEMMA-architectuur wordt deze landelijke voorziening gemodelleerd als de GWV - Generieke Woo-voorziening.
Strategie en motivatie[bewerken]
Door ondersteuning van de Wet open overheid als beleidskader geeft deze thema-architectuur invulling aan een aantal GEMMA-kernwaarden en kwaliteitsdoelen. Deze zijn hieronder beschreven.
De Wet open overheid (Woo) regelt welke overheidsinformatie openbaar is en hoe iemand die kan aanvragen. De belangrijkste verplichtingen die uit deze wet voortkomen zijn: 1) de actieve openbaarmakingsplicht (de overheid moet sommige informatie uit zichzelf openbaar maken), 2) de openbaarmakingsplicht op verzoek (de overheid maakt informatie openbaar als iemand erom vraagt), en 3) de informatiehuishoudingsplicht (overheidsinformatie moet goed te vinden zijn). Deze thema-architectuur richt zich op de eerste verplichting: dat de overheid sommige informatie uit zichzelf (dus pro-actief) openbaar moet maken.
Deze verplichting geeft invulling aan twee kernwaarden:
- Vertrouwen — een uit de NORA overgenomen kernwaarde: de dienstverlening van de overheid maakt het vertrouwen dat burgers en bedrijven daarin stellen waar. Deze kernwaarde vindt naast de NORA ook grondslag in de Woo.
- Open — een kernwaarde die in overleg met gemeenten aan de uit de NORA overgenomen kernwaarden is toegevoegd: een open overheid helpt om digitale democratie te realiseren en verantwoording af te leggen over het handelen als overheid. Deze kernwaarde vindt grondslag in de Woo, de Wet Modernisering Elektronisch Bestuurlijk Verkeer (Wmebv), de Wet elektronische publicaties (Wep), de Bekendmakingswet en de Europese open data richtlijn.
Deze kernwaarden zijn vertaald naar de volgende kwaliteitsdoelen:
- Transparant — burgers en bedrijven kunnen gemakkelijk te weten komen hoe de overheid werkt en krijgen inzicht waarom ze voor bepaalde dienstverlening wel of niet in aanmerking komen. De overheid zorgt ervoor dat haar werkwijze transparant is, kan zich hierover verantwoorden en stelt de informatie die hiervoor nodig is actief beschikbaar.
- Betrouwbaar — de overheid doet in haar dienstverlening recht aan de zekerheid die burgers en bedrijven daarin mogen stellen; ze zegt wat ze doet en doet wat ze zegt.
- Verantwoord — de overheid legt verantwoording af aan het publiek en de volksvertegenwoordiging; de keuzes die ten grondslag liggen aan de inrichting van de dienstverlening zijn inzichtelijk.
- Integer — de informatie die de overheid gebruikt en levert is, binnen afgesproken kwaliteitscriteria, in overeenstemming met de werkelijkheid: correct, compleet en actueel.
- Proactief — de overheidsdienstverlener neemt zelf het initiatief om burgers en bedrijven te informeren, wanneer uit beschikbare gegevens blijkt dat dit voor hen van belang is.
Bedrijfsarchitectuur[bewerken]
Bedrijfsfuncties[bewerken]
De bedrijfsarchitectuur beschrijft wat de gemeentelijke organisatie moet kunnen en doen om informatie actief openbaar te maken. Hiervoor is de bedrijfsfunctie Actieve openbaarmaking van informatie aan de bedrijfsfunctie Openbare informering toegevoegd.
| Element | Beschrijving | |
|---|---|---|
| Actieve openbaarmaking van informatie | Actief openbaarmaken van gemeentelijke informatie die niet (primair) voor het doel van openbaarmaking is gecreëerd. | |
| Openbare informering | Het voor iedereen toegankelijk openbaar informeren |
Processen[bewerken]
Om aan bedrijfsfuncties invulling te geven moeten activiteiten worden uitgevoerd. Deze zijn geïllustreerd als processtappen.
Om te bepalen wat er precies met informatie gebeurt gedurende het proces van openbaarmaking, is het nuttig een aantal 'mijlpalen' te benoemen in de levenscyclus die openbaar gepubliceerde informatie doorloopt. We onderscheiden er vijf:
- gecreëerde of ontvangen informatie is geregistreerd — informatie is na ontvangst of creatie geregistreerd.
- informatie heeft 'definitieve' status bereikt — naar aanleiding van een handeling in het 'primaire' proces heeft informatie een definitieve status gekregen.
- informatie is openbaar gepubliceerd — informatie is in te zien in een publiek toegankelijke omgeving.
- gepubliceerde informatie is gecorrigeerd (optioneel) — publiek toegankelijk gepubliceerde informatie is gecorrigeerd, of naar aanleiding van preserveringsbeleid in een andere vorm beschikbaar gesteld.
- informatie is niet meer openbaar gepubliceerd — informatie is niet langer in te zien in een publiek toegankelijke omgeving.
Deze 'mijlpalen' hebben de vorm van 'events' of 'gebeurtenissen'. Ze beschrijven een status die als gevolg van bepaalde handelingen werd bereikt.
De eerste twee 'mijlpalen' spelen weliswaar een belangrijke rol bij het actief openbaarmaken van informatie, maar worden niet als gevolg van de verplichting of wens tot openbaarmaking bereikt. Dat is anders voor de laatste drie; die komen alleen voor gepubliceerde informatie voor.
Informatie- en applicatie-architectuur[bewerken]
De 17 informatiecategorieën uit artikel 3.3 van de Woo ontstaan op heel verschillende plekken in het gemeentelijk applicatielandschap: raadsstukken in een raadsinformatiesysteem, besluiten en beschikkingen in een zaaksysteem, beleidsdocumenten in een DMS, enzovoort.
Voor het aanleveren aan de landelijke infrastructuur worden door de GWV - Generieke Woo-voorziening meerdere aanlevermechanismen ondersteund, elk met een eigen interface en standaard. Er is vanuit de GEMMA nog geen standpunt of het gewenst is dat gemeenten gebruik maken van alle drie de aanleverpatronen, of dat we gemeenten en leveranciers juist één richting willen wijzen.
Applicatieservices en referentiecomponenten[bewerken]
Voordat gemeentelijke informatie openbaar gemaakt kan worden, zijn meestal eerst een of meer voorbereidende applicatieservices nodig: het oninterpreteerbaar maken van niet-openbare informatie (ook wel 'weglakken' genoemd, uitgevoerd door de anonimiseringscomponent) voor passages die niet openbaar mogen worden, en het aantoonbaar maken van de authenticiteit van informatie (waarmerken). Daarna zorgt de applicatieservice openbaar toegankelijk publiceren van informatie ervoor dat de informatie en bijbehorende metadata worden gepresenteerd in een publiek toegankelijke omgeving — bij een gemeente doorgaans een openbare informatieportaalcomponent op de eigen website. Wijzigingen achteraf, bijvoorbeeld een correctie of het intrekken van een besluit, lopen via de applicatieservice beheren van openbaar toegankelijk gepubliceerde informatie. De presentatie van de informatie moet daarbij voldoen aan Digitoegankelijk, zodat deze ook voor mensen met een beperking bruikbaar is.
Voor de aansluiting op de landelijke digitale infrastructuur — de GWV - Generieke Woo-voorziening, de invulling van artikel 3.3b van de Woo — bestaan drie manieren om informatie aan te leveren, afhankelijk van waar en hoe die informatie bij de gemeente is opgeslagen:
- de Woo-generieke aanlever API voor geautomatiseerde aanlevering van documenten en metadata.
- de Woo-harvester die documenten en metadata ophaalt van de eigen gemeentelijke website aan de hand van sitemaps.
- de domeinspecifieke Woo-open raadsinformatie API voor raadsinformatie zoals vergaderstukken, besluiten en agendapunten (gebaseerd op de ORI API).
Elk aanlevermechanisme kent een eigen standaard: respectievelijk de Woo-generieke aanlever API standaard, de Woo-harvester standaard en de Woo-open raadsinformatie API standaard.
Via de beheerinterface voor bestuursorganen kunnen gemeenten in de verwijsindex de URL's registreren waar de informatieobjecten beschikbaar zijn. Inwoners en ondernemers doorzoeken en bekijken de verzamelde informatie via open.overheid.nl.
De GWV maakt deel uit van de groepering Dienstverlening en is daarmee te plaatsen binnen de bredere generieke digitale infrastructuur (GDI).
| Element | Beschrijving | ArchiMate-type | |
|---|---|---|---|
| Aantoonbaar maken authenticiteit van informatie | Applicatieservice voor het waarmerken van informatie zodat dat de authenticiteit daarvan kan worden aangetoond. | ApplicationService | |
| Anonimiseringscomponent | Component die passages binnen informatieobjecten oninterpreteerbaar maakt (ook wel 'weglakken' genoemd), zodat herleidbaarheid en vertrouwelijkheidrisico’s worden weggenomen. | ApplicationComponent | |
| Beheerinterface voor bestuursorganen | Een door mensen te gebruiken webinterface waarin URL's kunnen worden geregistreerd die verwijzen naar de publicatieplaats van informatie die hoort bij een actief openbaar te maken Woo-informatiecategorie. | ApplicationInterface | |
| Beheren van openbaar toegankelijk gepubliceerde informatie | Applicatieservice voor het wijzigen van de inhoud van, of metadata bij informatie die in een publiek toegankelijke omgeving gepubliceerd is. | ApplicationService | |
| GWV - Generieke Woo-voorziening | De IT-voorziening die gebruikers in staat stelt via één landelijke ingang actief openbaar gemaakte informatie te doorzoeken. Deze component geeft invulling aan de 'door Onze Minister in stand gehouden digitale infrastructuur' zoals beschreven in artikel 3.3b van de Wet open overheid. | ApplicationComponent | |
| Oninterpreteerbaar maken van niet-openbare informatie ('weglakken') | Applicatieservice voor het oninterpreteerbaar maken (ook wel 'lakken' genoemd) van informatie die niet (actief) openbaar mag worden gemaakt. | ApplicationService | |
| Openbaar toegankelijk publiceren van informatie | Applicatieservice voor het presenteren van informatie en bijbehorende metadata in een publiek toegankelijke omgeving. | ApplicationService | |
| Openbare informatieportaalcomponent | Component die informatie en bijbehorende metadata op een website presenteert, zodat deze toegankelijk is voor gebruikers en door de harvester van de Woo-index kan worden geïndexeerd | ApplicationComponent | |
| Woo-generieke aanlever API | Restful API voor geautomatiseerde aanlevering van documenten en metadata. | ApplicationInterface | |
| Woo-harvester | Component die documenten en metadata ophaalt vanaf decentrale websites met sitemaps. | ApplicationInterface | |
| Woo-open raadsinformatie API | Domeinspecifieke API voor het aanleveren van openbaar te maken informatie en bijbehorende metadata over (raads)vergaderingen bij de Woo-index, gebaseerd op de ORI API. | ApplicationInterface | |
| open.overheid.nl (gebruikersinterface website) | De website open.overheid.nl, te gebruiken door inwoners en ondernemers om openbaar gemaakte informatie te doorzoeken en bekijken. | ApplicationInterface |
Discussiepunten en vraagstukken[bewerken]
Welk publicatieplatform kiest een gemeente?[bewerken]
Een gemeente heeft meerdere opties om openbaar te maken informatie daadwerkelijk te publiceren:
- een bestaand CMS (de gemeentelijke website) hiervoor inzetten.
- een bestaand DMS of e-depot naar internet toe ontsluiten.
- gebruikmaken van domeinspecifiek aanbod (bijvoorbeeld een raadsinformatiesysteem met eigen publicatiefunctie).
- een nieuw, apart publicatieplatform inrichten.
Hoe komen documenten op dat platform?[bewerken]
Het voorkeursscenario is het gebruik van domeinspecifieke standaarden. Voor generieke documenten waarvoor geen domeinspecifieke standaard bestaat, ligt uitbreiding van de Documenten API voor de hand.
Hoe gaan gemeenten aanleveren aan de GWV?[bewerken]
Kunnen gemeenten en leveranciers per informatiestroom vrij kiezen welk van de drie ondersteunde aanleverpatronen gebruikt wordt, of zijn er goede redenen om een duidelijke richting te kiezen?
Is een publicatiekopie eigenlijk niet ongewenst?[bewerken]
Vanuit de Common Ground-visie ('gegevens bij de bron, geen kopieën') is een aparte publicatiekopie in principe ongewenst. In de praktijk is de gepubliceerde versie echter meestal geen zuivere kopie: niet-openbare passages zijn eerst 'gelakt', waardoor de gepubliceerde versie inhoudelijk afwijkt van het brondocument.
Is het publiceren van documenten (in plaats van API-ontsluiting) niet ongewenst?[bewerken]
Dit vraagstuk hangt samen met het vorige punt: vanuit Common Ground zou ontsluiting bij voorkeur via API's lopen in plaats van via het publiceren van documenten. Dat is echter op dit moment nog niet realistisch.