Doorontwikkeling GEMMA technische architectuur

1 juli 2025

Net als de leidingen en kabels in een huis is de technologie achter gemeentelijke dienstverlening vaak onzichtbaar, maar onmisbaar. Die technologie moet goed ontworpen en afgestemd zijn om alles soepel te laten werken. Met de toevoeging van technische architectuur in 2024 is de GEMMA uitgegroeid tot een compleet gemeentelijk referentiekader — van processen en informatie tot techniek. Dit helpt gemeenten om beter samen te werken aan betrouwbare en toekomstbestendige digitalisering.

Sinds 2024 bevat de GEMMA, naast bedrijfs- en informatiearchitectuur, ook een beschrijving van de technische architectuur. Die gaat over de technologie die nodig is om de informatievoorziening goed te laten werken: denk aan hardware, systeemsoftware en netwerken. Je kunt het vergelijken met het ontwerp van de leidingen, kabels en apparaten in een huis: je ziet ze vaak niet, maar ze moeten wel goed aangelegd worden om bijvoorbeeld stroom, water en internet goed te laten werken.

In een eerder nieuwsbericht is toegelicht hoe deze technische architectuur binnen de GEMMA wordt vastgelegd met behulp van de taal ArchiMate. Daarbij maken we gebruik van begrippen als technologieservices (diensten die een bepaalde technische functie leveren) en technologiecomponenten (de bouwstenen die die diensten mogelijk maken). Waar mogelijk sluiten we aan bij de indeling en naamgeving van grote cloudleveranciers, en beperken we ons tot onderdelen die relevant zijn voor gemeenten.

In het afgelopen jaar is deze architectuur verder ontwikkeld. Nieuwe services en componenten zijn toegevoegd en de benamingen zijn beter afgestemd op termen die bijvoorbeeld ook de IBD gebruikt. Zo ontstaat meer herkenning en aansluiting in de praktijk.

Ook is uitgewerkt hoe de verantwoordelijkheden voor technologiebeheer verdeeld zijn bij verschillende vormen van cloudgebruik. Bij ‘On-premises’ geldt dat de gemeente volledig verantwoordelijk is. Bij de dienstverleningsmodellen ‘Infrastructure as a Service’, ‘Platform as a Service’ en ‘Software as a Service’ verschuift de verantwoordelijkheid geleidelijk van gemeenten naar leverancier. Uiteindelijk hoeft de gemeente alleen nog zorg te dragen voor juist gebruik van applicaties en gegevens. Qua terminologie is aansluiting gezocht bij het GGI-Cloud Expertise Centrum.

Het onderscheid tussen informatie- en technische architectuur is soms lastig te maken. Bij het bepalen of een bepaalde service onder informatie- of technische architectuur valt, kijken we binnen GEMMA of er sprake is van een gemeente-specifieke inrichting. Als dat zo is, valt de dienst onder informatiearchitectuur. Een voorbeeld is datadistributie: het synchroniseren van gegevens binnen de gemeente, bijvoorbeeld met het StUF-formaat. De onderliggende technologie, zoals een message broker, wordt als technische component gezien omdat die niet specifiek voor gemeenten is.

De eerste gemeenten zijn inmiddels gestart met het gebruik van de technische architectuur en hebben waardevolle feedback geleverd. Ook VNG zelf past deze toe, bijvoorbeeld in het project rondom de vervanging van de GEMMA Softwarecatalogus. Daar wordt de technische architectuur gebruikt om te beschrijven welke services nodig zijn bij een moderne DevOps-aanpak, waarbij ontwikkelaars en beheerders samen verantwoordelijk zijn voor het opleveren en beheren van software.

Met de toevoeging van technische architectuur is de GEMMA uitgegroeid tot een vollediger en sterker referentiekader. Gemeenten beschikken nu over een gedeeld technologisch fundament dat niet alleen helpt bij het verbeteren van de eigen digitale dienstverlening, maar ook aansluit op de wens om vaker als collectief te digitaliseren.

De fundamentele concepten of eigenschappen van een systeem in zijn omgeving belichaamd in zijn elementen, relaties en in de principes van zijn ontwerp en evolutie.

Afkorting van Gemeentelijke Modelarchitectuur. De referentiearchitectuur voor Nederlandse gemeenten, die beschrijft hoe gemeentelijke processen, informatiesystemen, gegevens en infrastructuur samenhangen, en richting geeft aan inrichting en ontwikkeling van de gemeentelijke informatievoorziening.

De betekenis die mensen geven aan gegevens in een context.

Het geheel van mensen, middelen en maatregelen, gericht op de informatiebehoefte van de organisatie.

Een door een applicatie geleverde dienst (te gebruiken via applicatieinterfaces).

Een door een applicatie geleverde dienst (te gebruiken via applicatieinterfaces).

Een prestatie die een dienstverlener levert aan een dienstafnemer.

Afkorting van Standaard Uitwisseling Formaat. Een berichtenstandaard met afspraken over het uitwisselen van gegevens tussen applicaties in het gemeentelijke veld.