Procesarchitectuur GEMMA bedrijfsarchitectuur

Archief

Deze pagina is gearchiveerd. De inhoud wordt niet meer onderhouden en kan verouderd zijn. Zie de geschiedenis van deze pagina voor laatste wijzigingen. Ontdek welke statussen van content er zijn en wat deze inhouden.

Laatst bewerkt: 18 augustus 2022, 01:00:52

Wat is de procesarchitectuur?

Een gemeentelijke procesarchitectuur maakt deel uit van de gemeentelijke bedrijfsarchitectuur. Een definitie van procesarchitectuur (Bron: DYA) is:

"Een procesarchitectuur is het geheel aan principes en modellen met betrekking tot de processen van de organisatie die nodig zijn om de businessdoelen te bereiken. De procesarchitectuur geeft aan welke hoofdprocessen de organisatie wil onderscheiden, aan welke eisen de processen moeten voldoen, wat de samenhang tussen processen is, welke processen uitbesteed worden, of organisatie brede uniformiteit wordt nagestreefd, etc."

De relatie en afbakening tussen de procesarchitectuur enerzijds en de bedrijfsarchitectuur en de bedrijfsstrategie anderzijds is belangrijk. Om dit in kaart te brengen baseren we ons op twee modellen: het generieke raamwerk voor informatiemanagement van Rik Maes en het bekende negenvlaksmodel uit de NORA .

Generiek raamwerk voor informatiemanagement en NORA raamwerk

De procesarchitectuur is onderdeel van de bedrijfsarchitectuur op het snijvlak van "inrichten" en "business". De bedrijfsarchitectuur operationaliseert de bedrijfsdoelen en -strategie en vormt het kader voor het uitvoeren van de activiteiten (verrichten) van het bedrijf. De bedrijfsstrategie an sich maakt dus geen deel uit van de bedrijfsarchitectuur of procesarchitectuur en zal als gegeven worden beschouwd. Onder die bedrijfsstrategie vallen de GEMMA architectuurprincipes.

De kolom "inrichten", gaat over de structuur en dus de architectuur van de organisatie. De kolommen "wie", "wat" en "hoe" uit de NORA-plaat vormen aldus een verdere opdeling van de architectuur/structuur van een organisatie. De procesarchitectuur vult het "hoe" van de bedrijfsarchitectuur in. Als onderdeel van de bedrijfsarchitectuur vormt de procesarchitectuur dus het kader voor de operationele processen in een organisatie. Die processen worden ingericht en uitgevoerd om het uit wetgeving en lokaal beleid afgeleide taken- en dienstenpakket van de organisatie te kunnen leveren.

Procesarchitectuur in de bedrijfsarchitectuur

Dit document richt zich op de procesarchitectuur. Maar de procesarchitectuur kan niet los gezien worden van de andere onderdelen van de bedrijfsarchitectuur. In onderstaande figuur, het kennismodel van de GEMMA, kun je de procesarchitectuur, het "hoe", terugvinden ongeveer in het midden van de figuur. De processen leveren producten en diensten, het "wat". Processen worden ondersteund door mensen, het "wie".

Een product is de coherente verzameling van diensten, vergezeld van een contract of verzameling overeenkomsten, die in zijn geheel wordt aangeboden aan (interne of externe) klanten. (Product) Product / voorziening Een dienst voorziet in de behoefte van een klant binnen of buiten de organisatie. (BusinessService) Dienst Een deelservice is een onderdeel van een Bedrijfsservice. Dit kan een externe maar ook een interne bedrijfsservice zijn. Bv. het werkproces 'besluiten' uit de GEMMA-referentieprocessen, levert zo'n deelservice. Het wordt in verschillende bedrijfsprocessen gebruikt, maar het is geen service die de organisatie levert aan de buitenwereld. (BusinessService) Deelservice Een gebeurtenis is iets dat gebeurt (intern of extern) en gedrag beïnvloedt (bv. bedrijfsprocessen en bedrijfsfuncties) (BusinessEvent) Gebeurtenis Een bedrijfsproces is een gedragselement dat gedrag groepeert op basis van een volgordelijkheid van activiteiten en dat tot doel heeft een gedefinieerde verzameling producten of bedrijfsservices te produceren. (BusinessProcess) Bedrijfsproces Een geordende reeks van processtappen die binnen één organisatorische eenheid binnen een organisatie wordt uitgevoerd met als doel een specifieke bijdrage (prestatie) te leveren aan een dienst die uiteindelijke zal worden geleverd aan een burger, een bedrijf of een andere organisatie. Voorheen 'werkproces' genoemd. (BusinessProcess) Deelproces (werkproces) Een geordende reeks handelingen die ononderbroken wordt uitgevoerd door één mens of machine binnen één bedrijfsfunctie (eenheid van tijd, plaats en handelen). (BusinessProcess) Processtap Een bedrijfsobject is een passief element dat vanuit bedrijfsperspectief relevantie heeft. (BusinessObject) Bedrijfsobject Een bedrijfsrol is de verantwoordelijkheid voor specifiek gedrag waar een bedrijfsactor aan toegewezen kan worden. (BusinessRole) Rol Een bedrijfssamenwerking is een (tijdelijke) samenstelling van twee of meer bedrijfsrollen resulterend in een specifiek collectief gedrag in een bepaalde context. (BusinessCollaboration) Bedrijfssamenwerking Een bedrijfsactor is een organisatorische eenheid die in staat is bepaald (actief) gedrag te vertonen. (BusinessActor) Actor Uitgangspunten zijn algemene regels en richtlijnen, en zijn bedoeld voor: * langdurig gebruik en worden zelden aangepast, * de ondersteuning van het informeren en bereiken van de missie van een organisatie. (Principle) Uitgangspunt Een applicatieservice ontsluit functionaliteit naar afnemers van die functionaliteit. Een voorbeeld van een applicatieservice is de 'Aanmaken zaak' service. (ApplicationService) Applicatieservice Een applicatie-interface beschrijft hoe een component kan koppelen met zijn omgeving (ApplicationInterface) Applicatie-interface Een gegevensobject is een passief element dat geschikt is voor geautomatiseerde verwerking. (DataObject) Gegevensobject Een aggregatie van twee of meer applicatiecomponenten die samenwerken om collectief gedrag uit te voeren. Een voorbeeld van een applicatie-samenwerking is een zaaksysteem en een DMS die samen zorgen voor het 'administreren van zaakdocumenten'. (ApplicationCollaboration) Applicatiesamenwerki- ng Een samenhangende groep interne gedragingen van een applicatiecomponent. Een voorbeeld van een applicatiefunctie is de Raadplegen zaakdocumenten functie. (ApplicationFunction) Applicatiefunctie Een bedrijfsfunctie is een gedragselement dat gedrag groepeert op basis van een bepaalde verzameling criteria (zoals vereiste bedrijfsmiddelen en/of competenties). Eigenchappen van bedrijfsfunctie * GEMMA type ='Bedrijfsfunctie' * Een bedrijfsfunctie kan meerdere sub bedrijfsfuncties hebben. Sub bedrijfsfuncties hebben geen eigenschap GEMMA type (BusinessFunction) Bedrijfsfunctie Een document dat een set van regels bevat die beschrijven hoe mensen materialen, producten, diensten, technologieën, taken, processen en systemen dienen te ontwikkelen en beheren Een standaard wordt gemodelleerd met het Archimate concept constraint, een beperking van de ontwerpruimte voor het realiseren van 'iets' Eigenschappen van een standaard * GEMMA type='Standaard' * GEMMA status - Status van de standaard op de GEMMA standaardenlijst. Alleen standaarden met status 'In gebruik' worden opgenomen in de Softwarecatalogus * URL - Website met meer informatie over de standaard * Afkorting - Afgekorte aanduiding voor de naam van de standaard * Beheerder - Organisatie die verantwoordelijk is voor het beheer van de standaard * Compliancy - Compliancy instrument waarmee kan worden aangetoond dat een pakket de standaard correct heeft implementeerd * Compliancy URL - Website met meer informatie over het compliancy instrument * Grondslag - is het gebruik van de standaard verplicht op basis van wettelijke gebruik van een voorziening of de Pas-toe-of-leg-uit lijst (Constraint) Standaard Een door de beheerder van de standaard uitgebrachte versie. Eigenschappen van een standaarversie: * GEMMA type='Standaardversie' * Versieaanduiding - De versieaanduiding van de standaardversie * Status - Aanduiding of de standaardversie in gebruik is of bijvoorbeeld nog in ontwikkeling (Constraint) Standaardversie Een referentiecomponent is een type applicatiecomponent. Een applicatiecomponent is een modulair, zelfstandig inzetbaar en vervangbaar deel van een systeem, dat zijn functionaliteit aanbiedt via goed gedefinieerde interfaces. Applicatiecomponenten stellen functionaliteit beschikbaar, die gebruikt wordt om de applicatiediensten mee te leveren. Eigenschappen van de referentiecomponent: * GEMMA type = 'Referentiecomponent' * GEMMA status - Status van de referentiecomponent in de GEMMA. Alleen referentiecomponenten met status 'In gebruik' worden opgenomen in de Softwarecatalogus (ApplicationComponent) Referentiecomponent Indeling van standaarden voor de (mate van) bouwbaarheid en testbaarheid. Standaarden kunnen als producten worden getypeerd in eindproducten, halffabrikaten, grondstoffen en gegevensstandaarden. Deze typering is een indicatie wat de benodigde inspanning is om de specificatie te completeren om tot een werkende koppeling te komen. Eigenschappen van een gradatie * GEMMA type='Groep' * GEMMA subtype='Gradaties' (Grouping) Gradaties Kleinst mogelijke eenheid van werk, uitgevoerd door één persoon of machine op één plek op één moment. (BusinessProcess) Handeling De buitengemeentelijke component is een applicatiecomponent die staat voor de sectorale en landelijke voorzieningen waar gemeenten informatie ophalen, delen en of uitwisselen van gegevens met overheidsorganisaties, ketenpartners, burgers en bedrijven. Eigenschappen van een buitengemeentelijke component: * GEMMA type='buitengemeentelijke component' (ApplicationComponent) Buitengemeentelijke component De buitengemeentelijke service (of koppelvlak) is een applicatie service die de sectorale en landelijke voorzieningen aanbieden aan haar afnemers. Eigenschappen van een buitengemeentelijke service: * GEMMA type = 'Buitengemeentelijke service' (ApplicationService) Buitengemeentelijke service Het applicatiefunctiegroepelement groepeert concepten die bij elkaar horen op basis van gedeelde eigenschappen. (ApplicationFunction) Applicatiefunctiegroep Een domein is een afgebakende groep bedrijfsfuncties die in de gemeentelijke praktijk vaak in samenhang worden ingericht en gebruikt Eigenchappen van domein: * GEMMA type ='Groep' * GEMMA subtype ='Domein' (Grouping) Domein AggregationRelationship AggregationRelationship TriggeringRelationship RealizationRelationship AggregationRelationship is opgebouwd uit TriggeringRelationship TriggeringRelationship TriggeringRelationship AggregationRelationship is opgebouwd uit RealizationRelationship TriggeringRelationship AggregationRelationship is opgebouwd uit RealizationRelationship AssociationRelationship is gerelateerd aan AggregationRelationship Heeft toegang tot een bedrijfsobject en: * Is verantwoordelijk voor * is eigenaar van * is beheerder van * is raadpleger van (AccessRelationship) W SpecializationRelationship AssignmentRelationship is toegewezen aan AggregationRelationship AssignmentRelationship AggregationRelationship ServingRelationship ServingRelationship AccessRelationship W ServingRelationship ServingRelationship WEG wordt gebruikt door AssignmentRelationship RealizationRelationship AggregationRelationship RealizationRelationship ServingRelationship AggregationRelationship AccessRelationship RW AggregationRelationship SpecializationRelationship is versie van Met de 'Verplicht / Aanbevolen' relatie wordt voor een referentiecomponent voorgeschreven welke standaard verplicht of aanbevolen is. Eigenschappen van de relatie 'aanbevolen of verplichte standaard' * Verbindingsrol = 'Aanbevolen' of 'Verplicht' (RealizationRelationship) Verplicht / Aanbevolen CompositionRelationship AssignmentRelationship is toegewezen aan AggregationRelationship TriggeringRelationship RealizationRelationship RealizationRelationship ondersteunt AggregationRelationship AggregationRelationship Deze svg is op 05-07-2022 08:54:36 CEST gegenereerd door ArchiMedes™ © 2016-2022 ArchiXL. ArchiMedes 05-07-2022 08:54:36 CEST


De GEMMA bedrijfsarchitectuur is weer onderdeel van de GEMMA architectuur. Raadpleeg de toelichting op het GEMMA kennismodel voor meer informatie over het kennismodel van de GEMMA architectuur en definities van de architectuurconcepten.

Bedrijfsfuncties en bedrijfsprocessen

Er is nog wel wat verwarring over het verschil tussen bedrijfsfuncties en processen. Kort gezegd geldt: bedrijfsfuncties gaan over "wat de gemeente doet", bedrijfsprocessen hebben betrekking op "hoe de gemeente dat doet". Het GEMMA bedrijfsfunctiemodel beschrijft wat een gemeentelijke organisatie doet onafhankelijk van hoe het wordt uitgevoerd. Het kijkt naar een organisatie als een verzameling van activiteiten die worden uitgevoerd en clustert deze tot logische eenheden die soortgelijke kennis en competenties vragen. Het model vormt een neutraal referentiekader waarin nog geen organisatie-specifieke keuzen staan. Aangezien organisaties in tijd meestal dezelfde activiteiten blijven uitvoeren is het model daardoor stabiel van aard. Veranderingen vinden vooral plaats op het niveau van bedrijfsprocessen. Dit maakt het bedrijfsfunctiemodel structureel anders dan een procesmodel. Een procesmodel legt de nadruk op het afhandelen van gebeurtenissen door een specifieke volgordelijkheid van activiteiten aan de hand van specifieke bedrijfsregels. De uitvoering van een bedrijfsproces overstijgt de grenzen van een enkele bedrijfsfunctie. Het gedeelte van een bedrijfsproces dat binnen de verantwoordelijkheid van een enkele bedrijfsfunctie valt, noemen we een deelproces (raadpleeg voor een uitgebreide beschrijving van de aggregatieniveaus van processen de proceshiërarchie). Vanuit het perspectief van de procesarchitectuur kunnen we daarom een bedrijfsfunctie ook beschouwen als een groepering van deelprocessen.

Onderstaande figuur geeft een voorbeeld van de relatie tussen bedrijfsfuncties en bedrijfsprocessen. In dit voorbeeld is het bedrijfsproces "Behandelen vergunningaanvraag" uitgesplitst naar deelprocessen, en elk deelproces is toegewezen aan een bedrijfsfunctie. Het voorbeeld illustreert hoe uitgewerkte bedrijfsprocessen een pad uitstippelen door de diverse bedrijfsfuncties. Merk op dat hoewel het voorbeeld een primaire bedrijfsproces betreft, deze relatie ook geldt bij sturende en ondersteunende processen.


Relatie tussen bedrijfsfuncties en deelprocessen (uit model: GEMMA 2) - Toon SVG


Bedrijfsobjecten en bedrijfsprocessen

Ook de relatie tussen bedrijfsobjecten en bedrijfsprocessen heeft een toelichting nodig. Kort gezegd: bedrijfsprocessen hebben betrekking op "hoe de gemeente iets doet", bedrijfsobjecten gaan over "waarop dat betrekking heeft". Het GEMMA bedrijfsobjectmodel beschrijft de objecten waarmee organisaties te maken hebben. Het gaat met name over de objecten waarover ook gegevens worden vastgelegd. Bij het uitvoeren van processen worden de gegevens van een bedrijfsobject gebruikt en bijgewerkt. Onderstaande figuur geeft een voorbeeld van een bedrijfsobject in relatie tot (de deelprocessen binnen) het bedrijfsproces "Behandelen vergunningaanvraag".


Relatie bedrijfsobjecten en processen (uit model: GEMMA 2) - Toon SVG


Bedrijfsactoren en -rollen en bedrijfsprocessen

Een andere belangrijke relatie in de procesarchitectuur is die tussen enerzijds actoren en rollen en anderzijds bedrijfsprocessen. In het informatiemanagementraamwerk is die relatie goed zichtbaar: actoren en rollen betreffen de "wie"-vraag in de architectuur, bedrijfsprocessen de "hoe"-vraag. In de GEMMA-architectuur koppelen we bij voorkeur rollen aan processen (in plaats van actoren), omdat rollen door meerdere actoren ingevuld kunnen worden. De toewijzing van een rol aan een processtap betreft dan de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van die processtap. Onderstaande figuur geeft een voorbeeld van bedrijfsrollen in relatie tot (de deelprocessen binnen) het bedrijfsproces "Behandelen vergunningaanvraag".


Relatie tussen bedrijfsrollen en processen (uit model: GEMMA 2) - Toon SVG


Bedrijfs- en deelservices en bedrijfsprocessen

Een laatste belangrijke relatie is die tussen services en processen. In het informatiemanagementraamwerk staat de term "diensten" in de "wat"-kolom. We koppelen bedrijfsservices op het niveau van bedrijfsprocessen: een bedrijfsproces beoogt altijd een bedrijfsservice te leveren. Een niveau lager levert een deelproces een deelservice. Onderstaande figuur geeft een voorbeeld van services in relatie tot (de deelprocessen binnen) het bedrijfsproces "Behandelen vergunningaanvraag".


Klant-tot-klantproces - services (uit model: GEMMA 2) - Toon SVG